حضرت معصومه سلام الله علیها فاطمه دوم - محمد محمدی اشتهاردی

ورود اشعرى‏ها به قم

آل اشعر اصلا اهل يمن بودند، نخستين كسى كه از آنها به مدينه آمد و مسلمان شد مالك بن عامر اشعرى بود، كه در اسلام داراى مقام ارجمندى گرديد.

يكى از فرزندان او به نام سائب از ياران خاص مختار بود و با او كشته شد.⁽⁷⁸⁾

يكى ديگر از فرزندان او، عبدالله نام داشت، عبدالله پسرى به نام سعد داشت، سعد داراى دوازده (يا پانزده) پسر بود، و آنها از شاگردان امام صادق (عليه السلام) در كوفه بودند، و فرزندان و نوادگان آنها بيش از صد نفر، جزو راويان حديث از امامان ديگر بودند، و همه آنها از رجال شيعه بوده و به امامت ائمه اهلبيت (عليه السلام) اعتقاد داشتند.⁽⁷⁹⁾

ياقوت حموى در كتاب معجم البلدان پنج نفر از پسران سعد اشعرى را نام مى‏برد كه (در اواخر قرن اول) جزو هفده تن از علما و روايان حديث بودند كه در ماجراى شكست سپاه عبدالرحمن بن اشعت، در برابر سپاه حجاج، وارد قم شدند، كه نام آن پنج نفر عبارت بود از:

1- عبدالله بن سعد، 2- احوص، 3- عبدالرحمن، 4- اسحاق، 5- نعيم، كه پس ورود آنها به قم رفته رفته برادران و پسر عموها و ساير بستگان آنها به آنها پيوستند.

از جمله موسى بن عبدالله اشعرى از شاگردان امام صادق (عليه السلام) بود و در كوفه سكونت داشت، وارد قم گرديد، و نقش به سزاى در تشييد و گسترش تشيع، در قم داشت.

محقق كاوشگر شيخ محمد رازى مى‏نويسد: اغلب تاريخ نويسان قم نوشته‏اند: قم با ورود اشعرى‏ها دگرگون شده و مركز علما و محدثان و راويان و فقها گرديد، گروهى از اشعرى‏ها كه به قم آمدند، از علماى تابعين بودند، كه در سپاه عبدالرحمن بن محمد بن اشعث، با حجاج مى‏جنگيدند.⁽⁸⁰⁾

عبد الله بن سعد و پسرش موسى كه از اشعرى‏ها بودند، از علماى آن روز به حساب مى‏آمدند كه به قم وارد شدند.⁽⁸¹⁾

از گفتنى‏ها اينكه: هنگامى كه آل اشعر در اواخر قرن اول و اوايل قرن دوم به قم آمدند، زمينه مساعد و خوبى براى پى ريزى حوزه علميه به صورت ابتدايى در قم به وجود آمد، زمينه‏اى كه در آينده نه چندان دور، حوزه علميه فراگير و پرتلاشى را نويد مى‏داد، از اين رو امامان اهلبيت (عليهم السلام) با آينده‏نگرى وسيعى كه داشتند، از چنين حوزه‏اى خبر مى‏دادند، امام صادق (عليه السلام) در سخنى فرمود:

ستخلو كوفه من المومنين و يأزرعها العلم كما تازر الحيه فى حجرها، ثم يظهر العلم ببلده يقال لها قم و تصير معدنا للعم و الفضل حتى لا يبقى فى الارض مستضعف فى الدين حتى المخدرات فى الحجال...؛

و هو اليوم مدرسه مطروقه؛ و اين خانه (كه حضرت رضا (عليه السلام) در آن خانه مهمان شد) در زمان حاضر (قرن هفتم) مدرسه‏اى است كه رهگذران (و محل اطراق طلاب) مى‏شد.⁽⁸⁵⁾

ورود حضرت رضا (عليه السلام) در سال 200 هجرى به قم، و استقبال گرم مردم از آن حضرت بيانگر آن است كه در اواخر قرن دوم و آغاز قرن سوم هجرى، در قم زمينه‏هاى عميق و وسيعى براى بروز فرهنگ تشيع و فقه آل محمد (صلى الله و عليه و آله و سلم)وجود داشته، و همان زمينه‏ها، پديدار شدن حوزه علميه، و برخاستن افراد فرزانه و برجسته را از آن حوزه، نويد مى‏داد، بر همين اساس بود كه امام صادق (عليه السلام) در سخنى فرمود:

وسيأيت زمان تكون بلده قم و اهلها حجه على الخلائق

به زودى زمانى فرا مى‏رسد كه شهر قم و اهل آن، حجت ساير مردم خواهند شد.⁽⁸⁶⁾

تأثير ورود حضرت معصومه (عليها السلام) به قم در تشييد و تداوم حوزه

در سال 201 هجرى قمرى حضرت معصومه (عليها السلام) دختر امام كاظم (عليه السلام)، از مدينه به سوى خراسان حركت كرد، هنگامى كه به ساوه رسيد، در آنجا بيمار و بسترى شد، آن حضرت از وجود قم، و تمركز شيعيان در قم، اطلاع داشت، به خادم مخصوص خود فرمود: مرا به قم ببريد.

از سوى ديگر، خبر ورود حضرت معصومه (عليها السلام) به ساوه، به مردم قم رسيد، پسران و نوادگان سعد اشعرى به اتفاق تصميم گرفتند كه آن حضرت را به قم بياورند، در ميان آنها موسى بن خزرج بن سعد اشعرى نيز بود، با هم به ساوه براى استقبال از حضرت معصومه (عليها السلام) رفتند و او را با كمال احترام به قم آوردند، موسى بن خزرج زمام شترى را كه حضرت معصومه (عليها السلام) برا آن سوار بود، به دست گرفت و آن شتر را به سور قم به خانه خود آورد، و حضرت معصومه (عليها السلام) را به منزل خود وارد كرد و با كمال احترام از او همراهانش پذيرايى نمود، كه شرح آن در فصل بعد خاطرنشان مى‏شود. ورود حضرت معصومه (عليها السلام) به قم، و مرقد مطهر او، و سپس ورود امامزادگان بسيار به قم، موجب تحولات تازه و موثر در استحكام و گسترش تشيع گرديد، و در كنار آن نقش به سزايى در تحكيم و گسترش حوزه علميه و رفت و آمد و ارتباط علما و راويان و شاگردان برجسته امام صادق (عليه السلام)، امام كاظم (عليه السلام)، امام رضا (عليه السلام) و... داشت.

و مرقد مطهر حضرت معصومه (عليها السلام) همچون چراغ تابان در طول قرن‏ها از آغاز قرن سوم تا كنون فراراه رونق حوزه علميه در قم بوده و مى‏باشد.

چهره‏هاى برجسته حوزه علميه قم در قرن‏هاى دوم، سوم و چهارم‏

از متون و شواهد تاريخى مى‏توان استنباط كرد كه بيش از صد نفر، از علما و شاگردان امامان (عليهم السلام) كه غالبا از آل اشعر بودند، حوزه علميه قم را در قرن‏هاى دوم و سوم و چهارم تشكيل مى‏دادند، در اينجا به عنوان نمونه به ذكر پانزده نفر از آنها مى‏پردازيم:

1- ذكريا بن آدم بن عبدالله بن سعد اشعرى

يكى از علماى برجسته و راويان خيبر، كه نقش بسيار در به وجود آوردن حوزه علميه، در قرن سوم در قم داشت، زكريا بن آدم بن عبدالله بن سعد اشعرى است، محقيقن و رواى شناسان از بزرگوار، به عنوان فقيه جليل و عظيم القدر ياد كرده‏اند، او در عصر امام صادق (عليه السلام) و حضرت رضا (عليه السلام) مى‏زيست و از شاگردان برجسته و مورد وثوق آن دو بزرگوار بود، و در قم به عنوان يك مرجع تقليد فتوا داد، و مسائل حلال و حرام را براى مردم بيان مى‏كرد.

على بن مسيب مى‏گويد: به امام رضا (عليه السلام) (در خرسان) عرض كردم: فاصله محل زيست من با شما بسيار دور است، و من نمى‏توانم هر وقت به حضور شما برسم و مسائل خود را بپرسم، احكام و معارف دينم را از چه كسى بياموزم؟

امام رضا (عليه السلام) در پاسخ فرمود:

من زكريا بن آدم القمى، المأمون على الدين و الدنيا؛

از زكريا فرزند آدم قمى بياموز كه امين در امور دين و دنيا است. ⁽⁸⁷⁾

در روايت ديگر آمده: زكريابن آدم در ملاقاتى به حضرت رضا (عليه السلام) عرض كرد: مى‏خواهم از قم بيرون بروم، زيرا تعداد افراد سفيه در آنجا زياد شده است. امام رضا (عليه السلام) در پاسخ فرمود:

لاتفعل فان اهل بيتك يدفع عنهم بك كما يدفع عن اهل بغداد بابى الحسن الكاظم (عليه السلام)؛

چنين نكن زيرا به وسيله وجود تو بلا از اهلبيت تو (مردم قم) دفع مى‏شود، همان گونه كه به خاطر وجود امام كاظم (عليه السلام) بلا از بغداد دفع مى‏گردد.⁽⁸⁸⁾

مرقد شريف اين فقيه عالى قدر در قبرستان شيخان قم، داراى بارگاه بوده و مزار شيعيان است.

2- زكريا بن ادريس بن عبدالله اشعرى

يكى از فقها و راويان برجسته زكريابن ادريس، پسر عموى زكريا بن آدم است، كه به عنوان ابو جرير قمى خوانده مى‏شد، از فضليت و فرزانگى اين بزرگوار اينكه، وقتى كه از دنيا رفت زكريا بن آدم مى‏گويد: به حضور امام رضا (عليه السلام) رفتم، از آغاز شب تا صبح، حضرت رضا (عليه السلام) مكرر از او سخن به ميان مى‏آورد و مى‏فرمود، خدا او رإ؛44ش‏ش رحمت كند.

او از اصحاب امام صادق (عليه السلام) و امام رضا (عليه السلام) بود، و همواره روايت آنها را براى مردم نقل مى‏كرد، و داراى كتاب بود، و امامان (عليهم السلام) او را امين و مورد اطمينان معرفى كرده‏اند.

اين بزرگمرد نيز بيشتر در قم سكونت داشت، و همواره به ارشاد مردم و آموختن فقه و شرايع اسلام مشغول بود، قبر شريفش در قبرستان شيخان قم مى‏باشد.

پدر وى، ادريس بن عبدالله اشعرى قمى نيز از فضلاء و داراى كتاب بوده است.⁽⁸⁹⁾

3- آدم بن اسحاق بن آدم بن عبدالله اشعرى

يكى ديگر از افراد مورد وثوق كه از فضلا و طلاب عالى مقام در عصر امامان (عليهم السلام)، پسر عموى زكريا بن آدم است، وى مولف كتابى محتوى روايات امامان (عليهم السلام) بود كه علماى برجسته، از آن كتاب نقل روايت مى‏كردند، و مولفش را مورد اعتماد مى‏دانستند.⁽⁹⁰⁾

قبر شريف اين بزرگوار نيز، در قبرستان شيخان قم قرار دارد.

4- اسحاق بن عبدالله بن سعد اشعرى

يكى از فضلا و چهره‏هاى درخشنده از اصحاب امام صادق (عليه السلام) و امام كاظم (عليه السلام)، اسحاق بن عبدالله قمى، عموى زكريا بن آدم است، وى نيز داراى كتاب بوده، و در نشر علوم ائمه اهلبيت (عليهم السلام) در قم كوشش مى‏نمود و از فضلاى حوزه علميه قم در آن عصر به شمار مى‏آمده است.⁽⁹¹⁾

فرزندش احمد بن اسحاق وكيل امام حسن عسكرى (عليه السلام) در قم بود كه خاطرنشان مى‏شود، قبر شريف اسحاق بن عبدالله نيز در قبرستان شيخان قم قرار دارد.

5 و 6- عمران و عيسى، دو برادر از فرزندان عبدالله

دو نفر از راويان برجسته و شاگردانش برازنده امام صادق (عليه السلام) كه در پيشگاه آن حضرت در جايگاه ارجمندى بودند، عمران و عيسى پسران عبدالله بن سعد اشعرى مى‏باشند، اين دو نيز در تعليم فرهنگ و فقه فقه شيعى، در قم، تلاش مستمر وسيع مى‏كردند و در بازسازى حوزه علميه قم در اواخر قرن دوم و در قرن سوم، نقش به سزا داشتند. براى اينكه به مقام ارجمند اين دو عالم ربانى و پر تلاش پى ببريم نظر شما را به سه روايت زير در مورد لطف و توجه خاص امام صادق (عليه السلام) به آنها جلب مى‏كنيم:

1- از ابان بن عثمان روايت شده، عمران بن عبدالله قمى به حضور امام صادق (عليه السلام) آمد، امام صادق (عليه السلام) او را به گرمى پذيرفت و در كنار خود نشانيد و به او فرمود: حالت چطور است؟ حال فرزندان و خانواده‏ات چطور است؟ حال پسر عموهايت چگونه است؟ بستگان و فاميلت در چه حال هستند؟.

در پايان وقتى كه براى خداحافظى برخاست و رفت، يكى از حاضران، از امام صادق (عليه السلام) پرسيد: اين آقا چه كسى بود؟.

امام صادق (عليه السلام) در پاسخ فرمود:

نجيب قوم نجباء، ما نصب لهم جبار الا قصمه الله

اين شخص، يكى از افراد شريف از خاندان شريف است، كه هر ستمگرى از طاغوتيان نسبت به آنها سوء قصد كند، خداوند كمرش را مى‏شكند.⁽⁹²⁾

2- و در روايت ديگر آمده: عمران، خيمه‏هايى بافت و آماده كرد و در سرزمين منى به حضور امام صادق (عليه السلام) رسيد و آنها را به آن حضرت اهدا نمود، امام صادق (عليه السلام) دست عمران را گرفت و چنين دعا كرد:

از درگاه خداوند مى‏خواهم كه بر محمد و آلش درود بفرستدت و در روزى كه سايه‏اى جز سايه خدا نيست، تو و خانواده‏ات را در سايه خويش قرار دهد.⁽⁹³⁾

3- يونس بن يعقوب مى‏گويد: در مدينه بودم، در يكى از كوچه‏هاى مدينه امام صادق (عليه السلام) را ملاقات نمودم، آن حضرت به من فرمود:اذهب يا يونس فان بالباب رجلا اهل البيت؛

اى يونس! به سوى خانه حركت كن، كه در پشت در خانه، مردى از ما اهلبيت منتظر است.

من زودتر به سوى خانه امام صادق (عليه السلام) حركت كردم، ديدم كه عيسى بن عبدالله قمى در كنار در نشسته است، طولى نكشيد كه امام صادق (عليه السلام) آمد و به ما فرمود: وارد خانه شويد سپس به من فرمود: اى يونس! به گمانم تو سخن مرا نپذيرفته‏اى كه گفتم: عيسى بن عبدالله از ما خاندان است.

يونس عرض كرد: آرى فدايت گردم، عيسى از اهل مردم قم است، چگونه است اهل خانه شما است؟!

امام صادق (عليه السلام) فرمود:

يا يونس! عيسى بن عبدالله رجل مناحى و هو منا ميت؛